Polskie Towarzystwo Teozoficzne

Teozofia w Polsce była czymś więcej niż ruchem ezoterycznym stanowiła próbę stworzenia nowoczesnej duchowości, łączącej mistykę z praktyką, a poszukiwanie sensu z ideą służby i braterstwa. Książka odkrywa zapomniany świat polskich teozofów artystów, intelektualistów i reformatorów życia codziennego, którzy na początku XX wieku tworzyli wspólnoty, organizowali wykłady, prowadzili działalność wydawniczą i społeczną. Ich wizja duchowości obejmowała nie tylko przekonania dotyczące niedostrzegalnych gołym okiem warstw rzeczywistości, ale również edukację, wegetarianizm, prawa kobiet, sztukę czy medycynę naturalną. Na podstawie rozproszonych archiwaliów i publikacji autorka rekonstruuje dzieje ruchu teozoficznego w Polsce od pierwszych salonów okultystycznych i inicjatyw artystycznych po Polskie Towarzystwo Teozoficzne. To opowieść o zapomnianym wymiarze modernizmu, w którym duchowe poszukiwania łączyły się z projektami społecznymi, a ezoteryzm stawał się narzędziem przemiany rzeczywistości.

Badania nad historią nurtów ezoterycznych w kulturze i związanych z nimi społeczności mają już od przynajmniej dwóch dekad ugruntowaną pozycję w świecie akademickim. W Polsce obszar ten również znajduje coraz większe uznanie, choć nadal jest traktowany z pewnym dystansem jako mało istotny i marginalny. Z drugiej strony trudny dostęp do źródeł, ich specyficzny język czy niejednoznaczność interpretacyjna sprawiają, że wkraczanie na ten niepewny grunt łatwo może skończyć się kompromitacją badacza lub brakiem akceptacji ze strony recenzentów. Tylko osoby prawdziwie zafascynowane i zdeterminowane decydują się na rezygnację z bardziej bezpiecznych tematów i poświęcenie swego wysiłku badawczego tej nadal słabo rozpoznanej tradycji w dziejach kultury europejskiej. Do takich właśnie uczonych należy bez wątpienia autorka recenzowanej pracy, dr Karolina Maria Kotkowska. Jej monografia zasługuje na uznanie nie tylko ze względu na pionierski charakter i solidny warsztat badawczy, ale również z powodu ukazania nieznanych wcześniej (lub celowo pomijanych) związków z teozofią wielu wybitnych postaci z kręgów uczonych, poetów, artystów, arystokratów czy późniejszych organizatorów walki zbrojnej podczas II wojny światowej. Książka jest napisana z pasją i przekonaniem, podparta znakomitą orientacją zarówno w starszej, jak i najnowszej literaturze przedmiotu, polskiej i światowej. Autorka wykorzystała chyba wszystkie możliwe źródła drukowane (w tym gazety codzienne), niekiedy zachowane w pojedynczych egzemplarzach, ale na największe uznanie zasługuje niebywały wręcz zakres kwerend archiwalnych. Dotarcie do archiwów Towarzystwa Teozoficznego w Indiach, USA i Wielkiej Brytanii (już dzisiaj niedostępnego dla zewnętrznych badaczy) pozwoliło jej na zestawienie wykazu polskich członków Towarzystwa i odkrycie wielu nieznanych wcześniej nazwisk.

Z recenzji dr. hab. Rafała Prinke